Odrzucenie spadku - jak nie odziedziczyć długów (i pamiętać o dzieciach)

Spadek to nie tylko majątek - to także długi. Jeśli po zmarłym zostały same zobowiązania albo nie wiesz, czego się spodziewać, masz prawo odrzucić spadek i nie odpowiadać za jego długi. Ale jest jeden warunek, którego nie wolno przegapić: masz na to 6 miesięcy. Po tym terminie spadek - razem z długami - uznaje się za przyjęty.

Poniżej tłumaczę, jak i gdzie odrzucić spadek, dlaczego trzeba pamiętać o dzieciach i co zmieniło się w przepisach od listopada 2023 roku.

Trzy możliwości spadkobiercy

Po śmierci bliskiego masz do wyboru trzy drogi:

• Przyjęcie wprost - dziedziczysz wszystko, ale za długi odpowiadasz bez ograniczeń, także własnym majątkiem.
• Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza - dziedziczysz, ale za długi odpowiadasz tylko do wartości tego, co odziedziczyłeś.
• Odrzucenie spadku - nie dziedziczysz nic, ale też za nic nie odpowiadasz. Jesteś traktowany tak, jakbyś nie dożył otwarcia spadku.

Co ważne, jeśli w ciągu 6 miesięcy nie złożysz żadnego oświadczenia, prawo przyjmuje, że przyjąłeś spadek z dobrodziejstwem inwentarza. To pewna ochrona, ale wiąże się ze spisem lub wykazem inwentarza i postępowaniem z wierzycielami. Gdy wiesz, że spadek jest zadłużony, czystszym rozwiązaniem jest świadome odrzucenie.

Termin: 6 miesięcy, których nie wolno przegapić

Oświadczenie o odrzuceniu spadku składasz w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o tytule swojego powołania do spadku - najczęściej liczy się to od śmierci spadkodawcy lub od chwili, gdy dowiedziałeś się, że dziedziczysz (np. po odrzuceniu spadku przez kogoś przed Tobą).

Dla zachowania terminu wystarczy, że przed jego upływem złożysz oświadczenie u notariusza albo złożysz w sądzie wniosek o jego odebranie. Jeżeli sprawa wymaga zgody sądu (o czym niżej), bieg terminu zawiesza się na czas tego postępowania - tę zasadę doprecyzowano w przepisach obowiązujących od 15 listopada 2023 r.

Gdzie i jak odrzucić spadek

Oświadczenie o odrzuceniu spadku możesz złożyć na dwa sposoby:

• U notariusza - to najszybsza droga. Notariusz sporządza protokół, a Ty od razu masz dokument potwierdzający odrzucenie.
• W sądzie - składasz wniosek do sądu rejonowego o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku.

Odrzucić można tylko cały spadek - nie da się przyjąć samego majątku, a odrzucić długów.

Najczęstsza pułapka: dzieci dziedziczą po Tobie

To kluczowa rzecz, o której wiele osób zapomina. Skoro po odrzuceniu spadku jesteś traktowany tak, jakbyś nie dożył jego otwarcia, Twój udział przechodzi na Twoje dzieci (zstępnych). Jeśli odrzucisz zadłużony spadek tylko za siebie, dług „spadnie" na Twoje małoletnie dzieci.

Dlatego odrzucenie trzeba zwykle powtórzyć w imieniu dzieci, a często idzie ono dalej - na wnuki, rodzeństwo, rodziców zmarłego. W praktyce cała rodzina musi odrzucać spadek po kolei, żeby dług nie wędrował od jednej osoby do drugiej.

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka - co zmieniło się w 2023 roku

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego to czynność przekraczająca zwykły zarząd jego majątkiem, więc co do zasady wymaga zgody sądu opiekuńczego. Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka, a na prawomocną zgodę trzeba było wcześniej czekać miesiącami.

Od 15 listopada 2023 r. jest prościej. Jeżeli dziecko jest powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, to odrzucenie w imieniu dziecka nie wymaga zgody sądu, gdy łącznie:

• dokonuje go rodzic mający w tym zakresie władzę rodzicielską, za zgodą drugiego rodzica (albo robią to wspólnie), oraz
• pozostali zstępni rodziców tego dziecka również odrzucają spadek.

W takiej sytuacji można odrzucić spadek za dziecko od razu u notariusza, składając stosowne oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdy. Zgoda sądu nadal będzie potrzebna m.in. wtedy, gdy rodzice nie są zgodni albo gdy dziecko dziedziczy z własnego, odrębnego tytułu (np. bezpośrednio po zmarłym rodzicu).

Jak sprawdzić, czy spadek jest zadłużony

Zanim zdecydujesz, warto rozeznać sytuację: porozmawiać z wierzycielami i bliskimi, sprawdzić umowy i pisma zmarłego, a w razie wątpliwości rozważyć przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza i spis inwentarza. Jeżeli jednak wszystko wskazuje na długi przewyższające majątek - nie zwlekaj z odrzuceniem.

Spóźniłeś się z terminem?

Jeśli 6 miesięcy minęło, nie wszystko od razu jest stracone, ale robi się trudno. W wyjątkowych sytuacjach można próbować uchylić się od skutków niezłożenia oświadczenia - na przykład gdy działałeś pod wpływem błędu co do stanu majątku spadkowego. Wymaga to jednak postępowania sądowego i wykazania konkretnych okoliczności, dlatego taką sprawę trzeba ocenić indywidualnie.

Jeśli właśnie zmarł ktoś z rodziny i obawiasz się długów, nie czekaj - termin biegnie. Zapraszam na bezpłatną wstępną analizę sprawy: ustalimy, czy i jak odrzucić spadek, kogo to jeszcze dotyczy w rodzinie i co zrobić w imieniu dzieci. Zadzwoń: 693 70 70 78 albo napisz na kancelaria@robertstaszewski.pl.

Robert Staszewski - radca prawny, Wrocław

Prowadzę sprawy rozwodowe i rodzinne, o odszkodowania i zadośćuczynienia, windykacyjne oraz obsługę prawną firm. Jeśli potrzebujesz pomocy, napisz na kancelaria@robertstaszewski.pl lub zadzwoń 693 70 70 78.

Ten artykuł ma charakter ogólny i informacyjny. Nie zastępuje indywidualnej porady prawnej - każda sprawa jest inna, dlatego przed podjęciem decyzji warto skonsultować ją z radcą prawnym.