Zasiadanie w radzie nadzorczej - kto może, na jakich zasadach i czy w dwóch spółkach

Jeśli zastanawiasz się, kto może zasiadać w radzie nadzorczej, odpowiedź w skrócie brzmi tak: członkiem rady nadzorczej może być osoba fizyczna, która ma pełną zdolność do czynności prawnych. Nie musisz mieć konkretnego wykształcenia ani być wspólnikiem czy akcjonariuszem. Są jednak wyjątki - ustawa zakazuje łączenia niektórych funkcji, a przy spółkach z udziałem Skarbu Państwa lub samorządu dochodzą dodatkowe wymogi kwalifikacyjne.

A czy można zasiadać w dwóch radach naraz? Zwykły obywatel co do zasady może - prawo nie wyznacza limitu liczby rad, trzeba tylko pilnować zakazów konkurencji. Inaczej wygląda sytuacja osób pełniących funkcje publiczne (wójtów, radnych, części urzędników). Tu obowiązują ograniczenia z tzw. ustawy antykorupcyjnej i możliwości jest znacznie mniej. Poniżej rozkładam to na czynniki pierwsze.

Czym jest rada nadzorcza i kiedy musi być w spółce

Rada nadzorcza to organ, który nadzoruje działalność spółki - sprawdza, jak pracuje zarząd, i dba o interes wspólników albo akcjonariuszy. Podstawy znajdziesz w Kodeksie spółek handlowych.

W spółce akcyjnej (oraz w prostej spółce akcyjnej na określonych zasadach) rada nadzorcza co do zasady jest obowiązkowa. W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością nie musi istnieć - powołuje się ją, gdy wymagają tego przepisy szczególne albo gdy tak postanowiono w umowie spółki. W praktyce w spółkach komunalnych rada nadzorcza jest standardem.

Członków rady powołuje zwykle zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie, choć umowa lub statut mogą przewidzieć inny tryb (np. prawo wyznaczenia członka przez konkretnego wspólnika). Rada działa kolegialnie, a jej zadania to m.in. ocena sprawozdań, bieżący nadzór nad zarządem i opiniowanie decyzji wskazanych w umowie spółki. To, jak dokładnie wygląda powołanie i zakres kompetencji, zależy od rodzaju spółki oraz zapisów jej dokumentów - warto więc zajrzeć do umowy lub statutu konkretnego podmiotu.

Rada nadzorcza - kto może w niej zasiadać

Zacznijmy od podstawowej zasady. Członkiem rady nadzorczej może być:

• osoba fizyczna - nie firma, nie inna spółka;
• mająca pełną zdolność do czynności prawnych - czyli pełnoletnia i nieubezwłasnowolniona.

Do tego dochodzą ustawowe zakazy skazania za niektóre przestępstwa (m.in. gospodarcze), które wykluczają z pełnienia funkcji w organach spółki przez określony czas. To materia szczegółowa i zależna od rodzaju przestępstwa, więc w konkretnej sytuacji warto to potwierdzić.

Kto nie może być w radzie nadzorczej - zakazy łączenia funkcji

Kodeks spółek handlowych nie pozwala łączyć członkostwa w radzie nadzorczej z pewnymi rolami w tej samej spółce. Jednocześnie członkiem rady nadzorczej danej spółki nie może być:

• członek zarządu tej spółki;
• prokurent;
• likwidator;
• kierownik oddziału lub zakładu;
• główny księgowy zatrudniony w spółce;
• radca prawny lub adwokat świadczący pomoc prawną tej spółce;
• inne osoby, które bezpośrednio podlegają zarządowi (np. zatrudnione na stanowiskach wskazanych w przepisach).

Chodzi o to, żeby nadzorca nie kontrolował sam siebie ani osób, którym podlega służbowo. Jeżeli pełnisz jedną z tych funkcji, musisz się zdecydować - albo ta rola, albo rada.

Spółki z udziałem Skarbu Państwa i samorządu - dodatkowe wymogi

Jeżeli mówimy o spółce z udziałem Skarbu Państwa albo jednostki samorządu (spółce komunalnej), sama pełna zdolność do czynności prawnych nie wystarczy. Kandydat na członka organu nadzorczego musi spełnić wymogi kwalifikacyjne wynikające z ustawy o zasadach zarządzania mieniem państwowym (a przy samorządzie - z przepisów o gospodarce komunalnej, które do tych zasad odsyłają).

Co do zasady trzeba zdać egzamin dla kandydatów na członków organów nadzorczych albo być z tego egzaminu zwolnionym. Oprócz tego ustawa wymaga m.in. wyższego wykształcenia i braku okoliczności, które wykluczają z pełnienia funkcji (np. łączenia jej z mandatem posła czy zatrudnieniem w biurze poselskim). To katalog szczegółowy, więc przy konkretnej kandydaturze warto go przejść punkt po punkcie.

Kto jest zwolniony z egzaminu

Ustawa wymienia tytuły i kwalifikacje, które zwalniają z egzaminu. Zwolnione są m.in. osoby, które mają:

• tytuł zawodowy radcy prawnego, adwokata, doradcy podatkowego lub biegłego rewidenta;
• stopień naukowy doktora nauk prawnych lub ekonomicznych;
• wpis na listę doradców restrukturyzacyjnych;
• niektóre ukończone studia i certyfikaty wskazane wprost w ustawie (np. określone uprawnienia z zakresu zarządzania).

Lista jest ustawowa i zamknięta. Jako radca prawny sam mieszczę się w grupie zwolnionej z egzaminu - ale to nie zwalnia z pozostałych wymogów (wykształcenie, brak zakazów łączenia funkcji). Jeśli nie masz żadnego z tytułów z listy, zwykle pozostaje egzamin.

Czy można zasiadać w dwóch radach nadzorczych

To pytanie pada najczęściej, a odpowiedź zależy od tego, kim jesteś.

Zwykły obywatel

Jeżeli nie pełnisz funkcji publicznej objętej ustawą antykorupcyjną, prawo nie ogranicza liczby rad nadzorczych, w których możesz zasiadać. Możesz być w dwóch, trzech, wielu - pod warunkiem że masz na to czas i spełniasz wymogi każdej z tych spółek.

Granicą są tu zakazy wynikające z Kodeksu spółek handlowych - przede wszystkim obowiązek lojalności i zakaz konkurencji. Bez zgody spółki nie powinieneś zasiadać w organach podmiotu konkurencyjnego ani działać na jej szkodę. Warto też pamiętać o konflikcie interesów przy głosowaniach.

Osoba pełniąca funkcję publiczną

Tu zasada jest odwrotna. Osoby objęte tzw. ustawą antykorupcyjną (m.in. wójtowie, burmistrzowie, prezydenci miast, członkowie zarządów powiatów i województw, część urzędników, a w określonym zakresie radni) co do zasady nie mogą być członkami rad nadzorczych spółek prawa handlowego.

Jest wyjątek: taka osoba może zostać zgłoszona do rady nadzorczej tylko jednej spółki z udziałem Skarbu Państwa, jednostki samorządu lub innych wskazanych podmiotów publicznych. Słowo klucz to "jednej" - dwie rady w tym trybie nie wchodzą w grę. Kto obejmuje taką funkcję publiczną, musi też uporządkować wcześniejsze członkostwa, żeby nie naruszyć zakazu.

To obszar, w którym łatwo o błąd, a konsekwencje bywają dotkliwe (od utraty funkcji po odpowiedzialność). Jeśli jesteś samorządowcem albo kandydujesz, zasady łączenia funkcji warto sprawdzić dla swojej konkretnej roli.

Za co odpowiada członek rady nadzorczej

Funkcja w radzie to nie tytuł honorowy. Od członka rady wymaga się staranności wynikającej z zawodowego charakteru działalności oraz lojalności wobec spółki.

Z tym wiąże się odpowiedzialność:

• cywilna - wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem albo umową spółki;
• karna i karnoskarbowa - w określonych sytuacjach, np. przy niezgłoszeniu wniosku o upadłość w terminie czy nieprawidłowościach sprawozdawczych;
• czasem także wobec osób trzecich, na zasadach ogólnych.

Dlatego zanim przyjmiesz mandat, warto poznać stan spółki i zakres swoich obowiązków.

Masz wątpliwości, czy możesz zasiadać w radzie

Jeśli nie jesteś pewny, czy w Twojej sytuacji możesz wejść do rady nadzorczej - zwłaszcza gdy pełnisz funkcję publiczną, kandydujesz albo chodzi o spółkę komunalną - mogę to ocenić. Sprawdzę zakazy łączenia funkcji, wymogi kwalifikacyjne i kwestię dwóch rad dla Twojego przypadku. Zadzwoń pod 693 70 70 78 albo napisz na kancelaria@robertstaszewski.pl.

Radca prawny Robert Staszewski, Wrocław

Prowadzę sprawy rozwodowe i rodzinne, o odszkodowania i zadośćuczynienia, windykacyjne oraz obsługę prawną firm. Jeśli potrzebujesz pomocy, napisz na kancelaria@robertstaszewski.pl lub zadzwoń 693 70 70 78.

Ten artykuł ma charakter ogólny i informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani opinii prawnej. Każda sprawa jest inna, dlatego w swojej sprawie skonsultuj się z radcą prawnym.