Oświadczenia majątkowe samorządowców - kto składa, co zawiera i czy są jawne

Oświadczenia majątkowe składają osoby, które pełnią funkcje publiczne w gminie i mają realny wpływ na decyzje oraz pieniądze publiczne. Chodzi między innymi o radnych, wójta, burmistrza i prezydenta miasta, ich zastępców, sekretarza gminy, skarbnika, kierowników jednostek organizacyjnych oraz urzędników wydających decyzje administracyjne w imieniu wójta. Celem jest przejrzystość: pokazanie, z jakim majątkiem dana osoba wchodzi w życie publiczne i jak ten majątek zmienia się w czasie pełnienia funkcji.

Potocznie mówi się czasem o "deklaracjach zarobków" albo "deklaracjach majątku", ale właściwa nazwa to oświadczenie majątkowe. To dokument składany pod rygorem odpowiedzialności karnej, więc warto wypełniać go uważnie, a nie na ostatnią chwilę. Poniżej tłumaczę, kto ma ten obowiązek, co dokładnie trzeba w nim wykazać, kiedy się go składa, kto go sprawdza i co grozi za błędy.

Kto składa oświadczenia majątkowe?

Obowiązek dotyczy osób pełniących funkcje publiczne w samorządzie gminnym. W praktyce najczęściej są to:

• radni - przez cały okres kadencji,
• wójt, burmistrz, prezydent miasta oraz ich zastępcy,
• sekretarz gminy i skarbnik gminy,
• kierownicy jednostek organizacyjnych gminy (na przykład dyrektorzy szkół, ośrodków pomocy społecznej, zakładów komunalnych),
• osoby wydające decyzje administracyjne w imieniu wójta, czyli urzędnicy działający z jego upoważnienia.

Jeśli masz wątpliwość, czy Twoje stanowisko mieści się w tym katalogu, sprawdź zakres upoważnień i regulamin organizacyjny urzędu. Nie każdy pracownik urzędu składa oświadczenie - liczy się to, czy wydajesz decyzje w imieniu wójta albo kierujesz jednostką.

Warto pamiętać, że obowiązek przypisany jest do funkcji, a nie do osoby. Jeśli w trakcie kadencji zmieniasz stanowisko, obejmujesz nowe upoważnienie do wydawania decyzji albo awansujesz na kierownika jednostki, obowiązek może pojawić się na nowo. Tak samo wtedy, gdy dana osoba łączy kilka ról - wówczas trzeba sprawdzić, w jakim zakresie i do kogo kieruje poszczególne oświadczenia.

Co zawiera oświadczenie majątkowe?

Oświadczenie obejmuje majątek odrębny oraz majątek objęty małżeńską wspólnością majątkową. To ważne rozróżnienie - wykazujesz nie tylko to, co jest wyłącznie Twoje, ale też składniki wspólne. We wzorze wypełniasz informacje o:

• zasobach pieniężnych - środkach na rachunkach, oszczędnościach, papierach wartościowych,
• nieruchomościach - domach, mieszkaniach, działkach, gospodarstwach, wraz z tytułem prawnym,
• udziałach i akcjach w spółkach,
• mieniu ruchomym o znacznej wartości - na przykład samochodach,
• dochodach osiąganych z różnych źródeł,
• zobowiązaniach pieniężnych - kredytach i pożyczkach powyżej wartości wskazanej we wzorze,
• innych składnikach wymienionych w formularzu.

Oświadczenie składa się na urzędowym wzorze. Nie wypełniaj go z pamięci - przygotuj umowy, wyciągi i dokumenty kredytowe, żeby dane się zgadzały. Puste rubryki też wymagają uwagi: jeśli czegoś nie posiadasz, zaznacza się to zgodnie z formularzem, a nie zostawia luki.

Dobrą praktyką jest wypełnianie oświadczenia tak, żeby dało się je obronić dokumentem. Przy nieruchomości wpisz tytuł prawny i powierzchnię zgodnie z aktem notarialnym albo księgą wieczystą. Przy kredycie podaj kwotę pozostałą do spłaty i wierzyciela zgodnie z umową i harmonogramem. Przy dochodach zadbaj o spójność z tym, co wykazujesz w rozliczeniu podatkowym - rozbieżności to pierwsza rzecz, która rzuca się w oczy przy analizie.

Oświadczenie opisuje stan majątku na konkretny moment, a nie przeciętną sytuację z całego roku. Przy oświadczeniu corocznym wykazujesz stan na 31 grudnia roku poprzedniego, więc do tej daty odnoś salda rachunków, wartość oszczędności i zadłużenie.

W jakich terminach składa się oświadczenie?

Są trzy sytuacje, w których pojawia się obowiązek:

1. Pierwsze oświadczenie - w określonym czasie od objęcia funkcji lub nawiązania zatrudnienia na stanowisku objętym obowiązkiem.
2. Oświadczenia coroczne - składane co roku do 30 kwietnia, według stanu na 31 grudnia roku poprzedniego.
3. Oświadczenie końcowe - na zakończenie pełnienia funkcji lub ustanie zatrudnienia.

Termin 30 kwietnia to data cykliczna, powtarzalna co roku. Warto wpisać ją do kalendarza z wyprzedzeniem, bo przy wielu obowiązkach łatwo ją przeoczyć, a akurat tu spóźnienie bywa kosztowne.

Czy oświadczenia majątkowe są jawne?

Tak. Oświadczenia majątkowe są jawne i publikowane w Biuletynie Informacji Publicznej. Każdy może do nich zajrzeć przez stronę BIP właściwego urzędu. To element kontroli społecznej - mieszkańcy mają prawo wiedzieć, jak wygląda sytuacja majątkowa osób decydujących o sprawach gminy.

Jawność nie jest jednak nieograniczona. Z publikacji wyłącza się niektóre dane, między innymi adres zamieszkania składającego oraz dokładne położenie nieruchomości. Chodzi o to, żeby zapewnić przejrzystość majątku, a jednocześnie nie ujawniać informacji, które naruszałyby bezpieczeństwo i prywatność w sposób wykraczający poza cel ustawy.

Kto analizuje oświadczenia majątkowe?

Złożone oświadczenie nie trafia do szuflady. Analizują je różne podmioty, w zależności od funkcji składającego:

• wojewoda - w odniesieniu do wójtów, burmistrzów, prezydentów miast oraz przewodniczących rad,
• przewodniczący rady - w odniesieniu do radnych,
• wójt (burmistrz, prezydent) - w odniesieniu do swoich zastępców, sekretarza, skarbnika, kierowników jednostek i urzędników wydających decyzje w jego imieniu,
• urząd skarbowy - który może porównać dane z oświadczenia z informacjami podatkowymi,
• Centralne Biuro Antykorupcyjne - w ramach swoich kompetencji kontrolnych.

Analiza polega na sprawdzeniu, czy dane są kompletne i spójne, a także czy przyrost majątku da się wyjaśnić znanymi dochodami. Dlatego rzetelność się opłaca: zgodne, przejrzyste oświadczenie zwykle nie rodzi dalszych pytań.

Co grozi za niezłożenie lub błędy?

Konsekwencje zależą od tego, czy chodzi o spóźnienie, brak oświadczenia, czy o podanie nieprawdy.

Niezłożenie oświadczenia w terminie może prowadzić do utraty diety albo wynagrodzenia za czas opóźnienia. W poważniejszych przypadkach, przy dalszym niewypełnianiu obowiązku, w grę wchodzi nawet wygaśnięcie mandatu radnego albo wójta, a w odniesieniu do urzędników - konsekwencje dla stosunku pracy.

Osobną i poważniejszą kwestią jest podanie nieprawdy. Oświadczenie składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. To nie jest formuła na pokaz - świadome zatajenie składników majątku albo zaniżenie wartości może skończyć się odpowiedzialnością karną. Dlatego lepiej wykazać za dużo i opisać wątpliwość, niż pominąć coś, czego nie jesteś pewien.

Najczęstsze błędy, których warto unikać

• pominięcie majątku objętego wspólnością majątkową małżeńską,
• niewpisanie kredytu lub pożyczki przekraczającej próg ze wzoru,
• wypełnienie z pamięci, bez sprawdzenia dokumentów,
• zostawienie pustych rubryk zamiast właściwego oznaczenia,
• złożenie dokumentu po terminie z powodu zwykłego przeoczenia daty.

Jeśli masz wątpliwości, jak prawidłowo wypełnić oświadczenie majątkowe, jak wykazać konkretny składnik majątku albo jak zareagować na pytania organu analizującego, pomogę. Zajmuję się analizą i sprawdzeniem oświadczeń przed ich złożeniem, tak żeby były kompletne i spójne. Zadzwoń pod numer 693 70 70 78 albo napisz na kancelaria@robertstaszewski.pl - spokojnie przejdziemy przez Twój formularz, zanim trafi do urzędu.

Radca prawny Robert Staszewski, Wrocław

Prowadzę sprawy rozwodowe i rodzinne, o odszkodowania i zadośćuczynienia, windykacyjne oraz obsługę prawną firm. Jeśli potrzebujesz pomocy, napisz na kancelaria@robertstaszewski.pl lub zadzwoń 693 70 70 78.

Ten artykuł ma charakter ogólny i informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani opinii prawnej. Każda sprawa jest inna, dlatego w swojej sprawie skonsultuj się z radcą prawnym.